Cila është situata lidhur me respektimin e së drejtës ndërkombëtare?
Situata është shumë e rëndë duke pasur parasysh vazhdimin e pushtimit ushtarak të Ukrainës nga Rusia, krimet masive kundër popullsisë palestineze të Gazës dhe mohimin e të drejtës së vetëvendosjes së popullit palestinez, ndërhyrjet e fundit ushtarake kundër Venezuelës dhe Iranit, si dhe deklaratat në lidhje me Groenlandën. Këto konflikte specifike, dhe fakti që sot në botë ka rreth 120 konflikte të armatosura sipas Kryqit të Kuq Ndërkombëtar, ilustrojnë krizën sistemike me të cilën përballet rendi ligjor ndërkombëtar. Dështimi për të mbështetur me vendosmëri parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare në këto momente delikate të riorientimit global mund ta kthejë botën në një epokë ekspansionizmi kolonial, duke kërcënuar vetë ekzistencën e marrëdhënieve miqësore dhe bashkëjetesës paqësore midis shteteve.
A mundesh të na japësh një vlerësim ligjor të kontekstit të disa prej konflikteve kryesore globale?
Mes shumë shembujsh, konfliktet e armatosura në Ukrainë, Gaza, Venezuelë, Iran dhe presioni diplomatik në lidhje me Groenlandën përfaqësojnë një largim të qartë nga rregullat themelore të së drejtës ndërkombëtare, duke pasqyruar dhe potencialisht duke normalizuar aktet e paligjshme në konflikte të tjera të armatosura, të cilat për fat të keq, janë të shumtë për t’u përmendur.
— Reflektime mbi Ukrainën dhe Gazën: Ekspertët e së drejtës ndërkombëtare kanë vënë në dukje se pushtimi i paligjshëm rus i Ukrainës dhe dhuna gjenocidale e kryer në Gaza nga forcat ushtarake izraelite e kanë gërryer rëndë tashmë rendin ligjor ndërkombëtar. Retorika brutale me të cilën administrata amerikane ka hequr dorë publikisht nga detyrimet e saj ligjore ndërkombëtare ofron një pretekst të rrezikshëm për fuqitë e tjera – si Rusinë në Ukrainë, ose Izraelin në territorin e pushtuar palestinez – për të “dyfishuar” agresionin dhe krimet ndërkombëtare, pasi argumenti moral për mbështetjen e sundimit të ligjit dobësohet nga standardet hapur të dyfishta të vendeve perëndimore. Për më tepër, mohimi i vetëvendosjes së popullit palestinez dhe operacionet ushtarake të ushtrisë izraelite në Gaza që nga tetori 2023 kanë rezultuar në vrasjen dhe plagosjen e rreth një çerek milioni palestinezësh (pamje e raportuar e ndikimit | Rripi i Gazës (25 mars 2026) shihen si raste paralele ku “forca bën të drejtën” po zëvendëson llogaridhënien gjyqësore dhe të drejtën ndërkombëtare humanitare.
— Përdorimi i paligjshëm i forcës kundër Venezuelës: Më 3 janar 2026, SHBA-të nisën “Operacionin Absolute Resolve”, që përfshinte bombardimin e Karakasit dhe “largimin me forcë” dhe rrëmbimin e presidentit venezuelas Nicolás Maduro dhe bashkëshortes së tij. Disa shoqata të së drejtës ndërkombëtare i kanë cilësuar këto veprime si “shkelje flagrante të së drejtës ndërkombëtare” dhe një “akt agresioni” në shkelje të nenit 2, paragrafi 4, të Kartës së OKB-së, i cili ndalon kërcënimin ose përdorimin e forcës kundër integritetit territorial dhe pavarësisë politike të çdo shteti. Kjo vjen pas “Operacionit Shtiza Jugore”, një fushatë detare që ka rezultuar në të paktën 150 vrasje të jashtëligjshme, duke shkelur të drejtën e pacenueshme për jetën, sipas nenit 6 të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR).
— Deklarata në lidhje me Groenlandën: Deklaratat e përsëritura të administratës amerikane në lidhje me marrjen e Groenlandës - një territor autonom i Mbretërisë së Danimarkës - përbëjnë një refuzim të së drejtës për vetëvendosje dhe të parimit të respektimit të integritetit territorial. Lidhja e aksesit tregtar, siç janë tarifat e importit prej 25% me kërcënimet publike për cedimin me forcë të territorit, janë një ringjallje e praktikave imperialiste të shekullit të nëntëmbëdhjetë, që minojnë të drejtën ndërkombëtare dhe themelin e mbrojtjes së ndërsjellë të NATO-s.
— Përdorimi i paligjshëm i forcës kundër Iranit: Përdorimi i forcës nga SHBA-të dhe Izraeli kundër Iranit, i nisur më 28 shkurt 2026 në “Operacionin Epic Fury” dhe “Operacionin Roaring Lion” është qartësisht i paligjshëm. Sulmet ushtarake dhe vrasja e udhëheqësit të një vendi janë një shkelje flagrante e ndalimit të përdorimit të forcës, të sanksionuar në paragrafin 4 të nenit 2 të Kartës së OKB-së. Reprezaljet e Iranit kundër objekteve civile dhe viktimat civile të shkaktuara në disa vende fqinje dhe Izrael nga dronët dhe raketat iraniane shkelin të drejtën ndërkombëtare humanitare.
Më përgjithësisht, këto ndërhyrje ushtarake të njëanshme pa autorizim nga Këshilli i Sigurimit të OKB-së apo në kushtet e tejkalimit të vetëmbrojtjes minojnë paqen dhe sigurinë ndërkombëtare, duke dobësuar ndalimin e përdorimit të forcës dhe detyrimin për të zgjidhur mosmarrëveshjet në mënyrë paqësore, parashikuar në Kartën e OKB-së dhe në të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare.
Çfarë pritet nga dhe çfarë duhet të bëjë OKB-ja dhe organizatat e tjera ndërkombëtare e bashkësia ndërkombëtare?
Bashkësia ndërkombëtare është ligjërisht e detyruar t’i rezistojë normalizimit të shkeljeve serioze të së drejtës ndërkombëtare dhe akteve të agresionit, siç përcaktohet në Rezolutën e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së 3314 (XXIX) (1974) mbi “Përkufizimin e Agresionit”. Siç ka theksuar Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë që nga viti 1986, ndërsa një shtet “mund të formojë vlerësimin e vet të situatës në lidhje me respektimin e të drejtave të njeriut në [Nikaragua], përdorimi i forcës nuk mund të jetë metoda e përshtatshme për të monitoruar ose siguruar një respekt të tillë” (Raportet e GJND-së 1986, paragrafi 268). Së fundmi, në vitin 2022, ndalimi i agresionit është njohur nga Komisioni i së Drejtës Ndërkombëtare si një normë e detyrueshme e së drejtës ndërkombëtare, jus cogens (Draft përfundime mbi identifikimin dhe pasojat ligjore të normave të detyrueshme të së drejtës ndërkombëtare të përgjithshme (jus cogens) 2022).
— Kombet e Bashkuara dhe shtetet anëtare: Të gjitha shtetet janë të detyruara ligjërisht që të bashkëpunojnë për t’i dhënë fund shkeljeve serioze të normave të së drejtës ndërkombëtare të detyrueshme (jus cogens). Kjo përfshin një detyrim mosnjohjeje të situatave të paligjshme, siç është pohuar nga GJND-ja në opinionet e saj këshillimore mbi Territorin e Pushtuar Palestinez në vitin 2004, 2024 dhe 2025; shtetet nuk duhet të njohin pasojat ligjore të këtyre shkeljeve dhe as të ofrojnë ndihmë për vijimin e situatës së paligjshme. Duke pasur parasysh bllokimin e Këshillit të Sigurimit apo reagime tejet të vonuara apo të pamjaftueshme si në konfliktin e Ukrainës, krimet masive në Gaza, dhe ndërhyrjet e fundit ushtarake kundër Iranit – Asambleja e Përgjithshme e OKB-së duhet të koordinojë një përgjigje përmes mekanizmit “Të Bashkuar për Paqe”, për të mbrojtur multilateralizmin dhe paqen e sigurinë ndërkombëtare.
— Organizatat rajonale (BE dhe NATO): Bashkimi Evropian duhet të përdorë Instrumentin e tij Kundër-Shtrëngimit për t’iu përgjigjur kërcënimeve ekonomike dhe për të dënuar qartë përdorimet e paligjshme të forcës, pavarësisht se kush qëndron pas tyre, në vend që të përpiqet t’i legjitimojë ato post facto. Anëtarët e NATO-s përballen me një krizë ekzistenciale; ato duhet të denoncojnë zyrtarisht shkeljet e SHBA-së për të parandaluar shpërbërjen e aleancës, pasi sulmi i një anëtari ndaj një tjetri do të sinjalizonte “fundin e NATO-s” dhe arkitekturës kryesore perëndimore të sigurisë pas vitit 1945.
— Mbështetje për llogaridhënien gjyqësore: Përgjegjësia për shkeljet e rënda të së drejtës ndërkombëtare në Ukrainë, Gaza, Venezuelë, Iran dhe pjesë të tjera të botës që për fat të keq nuk marrin vëmendjen që meritojnë, duhet të ndiqet përmes mekanizmave ekzistues shumëpalësh, si Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (GJND) dhe Gjykata Ndërkombëtare Penale (GJNP), duke siguruar që procedurat të jenë të drejta dhe të përqendruara tek viktimat.
Cilat janë dy parimet kryesore të së drejtës ndërkombëtare për të ruajtur Paqen Botërore dhe çfarë qëndrimi duhet të mbajnë shtetet kur shkelet e drejta ndërkombëtare?
Mbrojtja e themeleve të së drejtës ndërkombëtare, përfshirë ndalimin e përdorimit të forcës në marrëdhëniet ndërkombëtare, nuk është një “zgjidhje rastësore”, por pjesë e trashëgimisë së përbashkët të njerëzimit, thelbësore për të parandaluar një përshkallëzim global të dhunës, krimeve masive dhe një shkatërrim të plotë të rendit ligjor ndërkombëtar.
— Dy parimet kryesore të së drejtës ndërkombëtare, ndalimi i përdorimit të forcës dhe parimi i barazisë sovrane të shteteve, janë “arritje normative thelbësore” që nuk mund dhe nuk duhet të zhbëhen. Kur këto rregulla injorohen në mënyrë përzgjedhëse – qoftë në Evropën Lindore, në Lindjen e Mesme, apo Amerikën Jugore – sistemi rrezikon të zëvendësohet nga një “pushtet i më të fortit” që çon në kaos global dhe mjerim njerëzor në shkallë globale.
— Kundërshtimi i standardeve të dyfishta: Hipokrizia dhe standardet e dyfishta të perceptuara në mënyrën se si zbatohet e drejta ndërkombëtare - e zëshme në Ukrainë, por e heshtur në Gaza, Venezuelë ose Iran - minojnë besueshmërinë e të gjithë rendit ligjor ndërkombëtar.
Një fjalë të fundit?
Një “botë paqësore, e sigurt dhe e drejtë” është e mundur vetëm nëse parimi i sundimit i ligjit zbatohet pa përjashtime për të gjitha shtetet, pavarësisht nga fuqia e tyre.
