Pak ditë më parë, dha dorëheqjen Prof. Dr. Tonin Gjuraj, rektori i Universitetit të Shkodrës “Luigj Gurakuqi”. I zgjedhur dy vite më parë nga komuniteti universitar, ai u largua pas një konflikti të zgjatur me Bordin e Administrimit të universitetit mbi kontrollin efektiv të institucionit, me në qendër emërimin e administratorit, zyrtarit përgjegjës për menaxhimin financiar dhe administrativ.
Në letrën e dorëheqjes, Prof. Gjuraj e paraqiti largimin si refuzim për të vazhduar në kushte që, sipas tij, cënonin autonominë universitare dhe mandatin reformues që kishte marrë nga komuniteti akademik kur u zgjodh rektor.
Autonomia ka rëndësi sepse mbron aftësinë e komunitetit universitar për të përcaktuar përparësitë akademike, për të mbrojtur standardet dhe për të folur publikisht pa u mbivendosur nga pushteti politik ose administrativ.
Letra e Prof. Gjurajt përshkruan një situatë të kundërt: një mandat reformues i marrë nga komuniteti universitar, por i kufizuar nga Bordi i Administrimit dhe nga ndikimi politiko-administrativ mbi levat kryesore të vendimmarrjes institucionale.
Kjo dorëheqje ka rëndësi sepse e lidh autonominë universitare me debatin më të gjerë të Shqipërisë mbi hapësirën qytetare, ligjshmërinë dhe mbrojtjen e të mirave publike.
Hapësira qytetare zakonisht diskutohet në lidhje me sheshet e protestës, median e pavarur, organizatat e shoqërisë civile dhe proceset e konsultimit publik. Por ajo mbahet gjallë edhe nga universitetet, ku studentët dhe kërkuesit mësojnë të testojnë ide, të prodhojnë evidencë, të debatojnë zgjidhje që prekin shoqërinë dhe të vënë në pikëpyetje autoritetin.
Lidhja mes autonomisë universitare dhe hapësirës qytetare bëhet më e qartë në klimën e krijuar nga Revolucioni i Flamingove.
Mobilizimi rreth peizazhit të mbrojtur Vjosë-Nartë është kthyer në një nga protestat qytetare më të dukshme të viteve të fundit në Shqipëri, sepse flet për një shqetësim më të gjerë mbi mënyrën se si qeverisen të mirat publike.
Qytetarët po kërkojnë vendimmarrje transparente, llogaridhënëse, të hapur ndaj pjesëmarrjes dhe konsultimit, të mbështetur në besim dhe në mbrojtjen e interesit publik, jo në arbitraritet apo interesa të ngushta.
Edhe universitetet i përkasin kësaj kategorie të mirash publike. Dobësimi i autonomisë së tyre ose bllokimi i reformës mund të jetë më pak i dukshëm se një gardh rreth një peizazhi të mbrojtur, por pasojat janë të thella: studentët, studiuesit, qytetet dhe shoqëria rrezikojnë të humbasin një hapësirë ku mund të marrin formë dija, kritika dhe përgjegjësia demokratike.
Dorëheqja e Prof. Gjurajt e bën të dukshëm këtë dëmtim të heshtur.
Letra e dorëheqjes së Prof. Gjurajt përshkruan një mandat reformues të kufizuar përmes mekanizmave institucionalë, pa e shfuqizuar formalisht autonominë.
Ai e lidh mandatin e tij me komunitetin universitar, transformimin institucional dhe nevojën për ta mbajtur universitetin larg ndikimit politik, ndërsa argumenton se fuqia praktike për të vepruar ndodhej te Bordi i Administrimit.
Në ligjin e vitit 2015 për arsimin e lartë, kjo ndarje është e parashikuar në vetë arkitekturën qeverisëse dhe mund ta lërë autonominë të paprekur në letër, por të dobët në praktikë, sidomos kur emërimet, buxhetet dhe heshtja institucionale kthehen në kanale ndikimi.
Liria akademike varet nga të njëjtat kushte: pa autonomi reale institucionale, liria për të dhënë mësim, për të bërë kërkim dhe për të folur publikisht ka pak mbrojtje praktike.
Ky problem nuk është i ri. Protestat studentore të viteve 2018 dhe 2019 sfiduan të njëjtin model qeverisjeje të krijuar nga ligji i vitit 2015 dhe të njëjtin deficit demokratik që shihet sot në Shkodër: komuniteti universitar i jep institucionit legjitimitetin, ndërsa vendimet kyçe mbi drejtimin e tij mund të mbeten larg studentëve, stafit akademik dhe lidershipit akademik të zgjedhur.
Një ligj i ri për arsimin e lartë që përqendrohet vetëm te ndërkombëtarizimi, tregu i punës apo konkurrueshmëria do ta anashkalonte pyetjen më të thellë që nxjerr në pah dorëheqja e Prof. Gjurajt: nëse universitetet shqiptare mund të veprojnë si institucione qytetare autonome ndërkohë që mandatet akademike mbeten të ekspozuara ndaj pushtetit politiko-administrativ.
Puna jonë me universitetet, studiuesit, të rinjtë dhe komunitetet lokale çon në të njëjtin përfundim: transformimi universitar varet nga kushtet në të cilat funksionojnë institucionet.
Autonomia, qeverisja transparente, integriteti akademik, pjesëmarrja kuptimplotë e studentëve, kapaciteti kërkimor dhe hapja ndaj shoqërisë përcaktojnë nëse universitetet mund të ndërtojnë partneritete të besueshme, të bashkëpunojnë me qytetet dhe komunitetet, të angazhojnë diasporën, të përdorin transformimin digjital me përgjegjësi dhe të prodhojnë dije në interes publik.
a këto kushte, gjuha e inovacionit, mobilitetit dhe bashkëpunimit universitet-shoqëri mbetet e brishtë, sepse institucionet që pritet të prodhojnë ndryshim nuk kanë lirinë praktike dhe besimin e nevojshëm për ta bërë këtë.
Këto kushte strukturore përcaktojnë edhe nëse progresi i pritshëm i Shqipërisë në Kapitujt 25 dhe 26 do të jetë thelbësor apo kryesisht formal.
Qeveria e paraqet vendin si të gatshëm, ose pranë gatishmërisë, për të ecur drejt mbylljes së kapitujve për shkencën dhe kërkimin, arsimin dhe kulturën gjatë vitit 2026. Në letër, kjo mund të reflektojë ligje, strategji, struktura institucionale dhe pjesëmarrje në programe evropiane. Në praktikë, besueshmëria e këtyre kapitujve varet nga universitetet që duhet t’i mbajnë ato.
Prandaj, dorëheqja e Prof. Gjurajt duhet të nxisë një lexim më të kujdesshëm të gatishmërisë për anëtarësim në këto fusha, duke parë më nga afër autonominë, integritetin dhe kushtet qeverisëse të institucioneve që pritet t’i zbatojnë ato.
Revolucioni i Flamingove ia kthen sfidën edhe vetë universiteteve. Një mobilizim i tillë i pyet universitetet nëse do të qëndrojnë mënjanë apo do të marrin pjesë duke vënë evidencën, ekspertizën dhe debatin publik në shërbim të shoqërisë. Ky rol kërkon më shumë se autonomi; kërkon liri akademike dhe gatishmëri për ta përdorur atë, edhe kur heshtja është më e sigurt.
Autonomia sjell edhe detyrime: rektorët, bordet dhe organet akademike u detyrohen komuniteteve të tyre transparencë, llogaridhënie dhe hapje, si dhe duhet të mbrohen nga klientelizmi, vetëkënaqësia dhe kapja nga brenda.
Ajo formëson edhe kuptimin e të qenit student: zakonin për të vënë në pikëpyetje pushtetin, për të testuar pretendimet zyrtare dhe për të mbrojtur të mirat publike, jo thjesht për të fituar aftësi profesionale.
Debati për ligjin e ri të arsimit të lartë duhet t’i mbajë universitetet në të njëjtin standard që bëri të dukshëm Revolucioni i Flamingove: të mirat publike kërkojnë qeverisje transparente, llogaridhënëse, pjesëmarrëse dhe të denjë për besim.
Dorëheqja e Prof. Gjurajt duhet ta shtyjë këtë debat përtej programeve, tregjeve dhe ndërkombëtarizimit, drejt shpërndarjes së pushtetit real brenda universiteteve publike shqiptare.bbbbbbb
